Korça Encyclopedica Nr.11

Arkiva Pedica

MZ - Aforizmë: Nektar Tërpo - Voskopojari

Vjedhës nuk është vetëm ai që i hedh vajit ujë por,
Vjedhës është edhe ai mjeshtër a mësues që nuk mëson nxënësit e vet.

Korça Encyclopedica Nr.11

Korça Encyclopedica (KE), është një revistë periodike, me karakter enciklopedik të dhënash, kulturor dhe edukativ. Të dhënat që jepen këtu, nuk kanë vlerë dhe forcë ligjore dhe nuk mund të përdoren për zgjidhje problemesh e konfliktesh të çfarëdo lloji qofshin. Revista, nuk bën politikë, nuk bën propagandë dhe nuk bën reklamë, për asgjë. Revista dhe botuesi, dr. Ilia V. Ballauri, ruajnë të drejtën e Copyright, ©.

KA11/23 - Muzika - Statuti i Shoqërisë "Lyra". 1928

STATUTI I SHOQËRISË MUZIKALE "LYRA".

I. QËLLIMI.
1) Emëri і kësaj shoqërie do të jetë "LYRA".
2) Qëllimi і saj është të punuarit me bashkim për përhapjen e muzikës në popull.

II. REGULLIMI.
1) Anëtarë të kësaj shoqërie pranohen, Zonja, Zonjushe dhe Zotërinj.
2) Zonjat dhe Zonjushat pranohen pasi të kenë pëlqimin e prindërvet ose të kujdestarëvet të tyre.
3) Regjistrimi është gratis.
4) Çdo person para se të pranohet anëtar і kësaj shoqërie duhet të mbushi këto kondita:
a) T'і paraqite këshillës një kërkesë e cila do të bisedohet prej saj.
b) Të ketë zë të mirë ose dijeni instrumentale.
5) Përgjigjja e kërkesës і dërgohet interesonjësit me anën e një shkrese simbas vendimit të këshillës.
6) Çdo person që pranohet anëtar і kësaj shoqërie duhet të zotohet se do të nderojë rregullat dhe vendimet e këshillës.
7) Prefektit dhe Kryetarit të Bashkisë u rezervohen vendet e anëtarit të nderit në këtë shoqëri.
8) Gjithë prindërit ose përkujdestarët e Zonjave dhe Zonjushavet janë anëtarë nderi.
9) Përjashtohet me vendim këshille prej shoqërisë çdo anëtar aktiv që nuk ju bindet rregullave të shoqërisë.

KE11/12 - Arkeologji: Mbi pitoset e lashtë të gjetur në anët tona.

Pitose, quheshin në kohë të lashta, hambaret ose enët ku ruheshin apo konservoheshin produktet e ndryshme bujqësore, kryesisht drithrat, si gruri, elbi, meli, thekri, etj, por edhe farërat e bimëve të tjera bujqësore si, thjerrëzat, qiqrat, etj. Në këto enë ruheshin madje edhe uji, vera, vaji apo edhe produkte të tjera ushqimore, të përgatitura ose gjysmë të përgatitura, që dilte në atë kohë, e nevojshme për t’i mbajtur gjatë.

Pitoset ishin enë të mëdha qeramike, pra prej balte të pjekur. Kishin volum të përmasave të ndryshme, me trajtë vezore ose gati sferike. Nga sipër pitoset kishin grykën, ndërsa poshtë kishin fundin, i cili mund të ish në formë konike si majë duke shërbyer kështu më mirë për tu ngulur dhe futur brenda në tokë ose më thjesht, për tu groposur aty.

Disa pitose nuk groposeshin në tokë ndaj dhe fundin e kishin në formë trung koni. Këta mbaheshin nëpër banesat, në pjesët më të freskëta dhe më të thella të tyre.

Sot rudimente të pitoseve janë qypet që kemi patur të gjithë, nëpër shtëpitë tona. Qypet janë një lloj pitosi që nuk groposet.

KE11/14 - Qershia dikur në qarkun e Korçës.

Qershia (lat. Cerasus avium) është një pemë, që në formë të egër ka qënë e njohur për njeriun qysh në kohët prehistorike. Nën këndvështrimin botanik qershia e egër ka qënë e përhapur dikur ngado në Evropë, në Azinë perëndimore dhe në Afrikën e veriut. Ndërkaq, të dhënat dëshmojnë se qershia e butë është sjellë në Romë shumë vonë, në vitin 72 para Kr., prej burrit të shquar romak të shtetit, gjeneralit Lucullus për të cilin flet edhe Plutarku, tek jetët paralele. Ky e mori qershinë nga Kerasunda e dikurshme e Detit të Zi (kerasi = qershi, pra vëndi i qershive) dhe e solli atë në Evropë, në Romë, në kryeqëndrën e perandorisë së atëhershme. Ndërkaq Enriku i 8-të (1491 – 1547), duke provuar në Flandër, një formë qershie, dha urdhër që kjo të introduktohej edhe në Angli.

Fruti i qershisë përmban sheqerna, glucide, vitamina si: C, B1, B2, B5, B6, B9, B12, D, E; elementë si: potas, kalçium, magnes, fosfor, hekur, bakër, zink, etj.; lidhje organike si: acide klorogenike, flavanole, antocianide, etj, etj.

Lëngu i qershisë ka veti antitoksikuese dhe spastruese për mëlçinë, parandalon diabetin, rrit rruazat e kuqe në gjak, forcon qëndrueshmërinë e muskujve, etj.

Bishtat e qershisë, kanë veti kurative. Duke i pirë të ziera në formë çaji, shërbejnë për kurimin e inflamacionit të rrugëve të sistemit urinar,

të kistiteve, të arthritidhës urike, të hidropizisë, etj.

Farat e qershisë përdoren për prodhimin e imitacionit të aromës “brandi”. Ndërsa prej lëngut të qershisë, përpunimit të tij dhe fermentimit, krijohen lloje të ndryshme liqeresh dhe Cherry-brandi.

KE11/16 - Meteorologji: Mbi kthjelltësinë dhe vranësirën në qarkun e Korçës.

(Mesatarja statistikore shumëvjeçare, të dhëna para vitit, 1975.)

Vranësira shkencërisht vlerësohet me ballë, nga 0 deri në 10. Një vranësi nga: 0-2 ballë, konsiderohet e pakët, nga 3-7 ballë, konsiderohet mesatare dhe nga 8-10 ballë, e dëndur.
Ndërkaq, vlerësimi i vranësisë mund të bëhet për një çast, (p.sh. në këtë moment) dhe mund të jetë p.sh. 4 ballë dhe pastaj më vonë të themi, pas dy orësh të ndryshojë dhe të jetë 8 ballë.
Duke qënë se kemi të bëjmë me një parametër që lëviz, është përcaktuar që një ditë të quhet e kthjelltë kur mesatarja e vranësirës përgjatë saj, nuk i kalon të 1.7 ballët, ndërsa e vranët, kur nuk është më pak se 8.3 ballë.
Ndërkaq një mënyrë tjetër, më e thjeshtë, që përdoret gjatë njoftimeve publike për motin, i jep vlerësimet e kthjelltësisë dhe të vranësisë, si më poshtë:
Mot me re – thuhet kur qielli mbulohet krejtësisht me re
Mot kryesisht me re – Jepet me dy kuptime: a) kur pjesa më e madhe e ditës do të jetë me re ose b) kur në një çast të dhënë, më tepër sesa gjysma e kupës qiellore është e mbuluar me re.

KE11/3 - Voskopojarë në Poloni, në shek. e 18 - të.

Nikola Jorga tek, Note Polone, Academia Romana, Memoriile Sectiunii, Seria III, Tomi II, nxjerr në dritë prej dokumentave, këto emra voskopojarësh të polonizuara, të cilët ndodheshin dikur në zonën e Poznanit.

KE11/8 - Biçikletat italiane Benotto, në Korçë.

Biçikletat Benotto, e fillojnë historinë e tyre që më 1931, kur edhe u bënë të famshme në gjithë botën. Kjo firmë u themelua në Torino prej një çiklisti 24 vjeçar, me famë botërore, të quajtur Giancinto Benotto.

Firma Benotto, prodhoi biçikleta për njëzet vjet me rradhë në Evropë, madje fitoi edhe tre herë kampionin, si biçikleta më e mirë në botë. Me biçikletën Benotto arritën suksese në gara dhe ture, një sërë çiklistash të mëdhenj të atyre kohëve dhe paskëtaj prodhimi i saj u zhvendos në Meksikë, në tregje të reja dhe gjithë sukses edhe në Amerikën Latine.

Ndërkaq, biçikletat Benotto kanë historinë e tyre edhe në Korçë. Këtu ato filluan të tregtohen më 1936 ekskluzivisht, prej vëllazërisë, Petraq dhe Marko Katro.

Në aktin e sekuestrimit të pasurisë së palujtshme dhe të lujtshme të Marko Katros, në ditën e arrestimit të tij nga sistemi komunist, ishin të regjistruara edhe 29 bicikleta te markës “Benotto” dhe një numër më i madh, në aktin e sekuestrimit për Petraq Katron.

KE11 - Titujt e përmbajtjes

1. Mbi sigurimet e pasurisë nga djegiet prej zjarrit në Korçë, në prag të rënies së perandorisë osmane. (v. 1911)

2. Mbi dërgesat në të holla që hynin në qytetin e Korçës prej mërgimtarëve jashtë shtetit në v.1859.

3. Voskopojarë në Poloni në shek.18-të.

4. Mërgimtarë nga nga Peshtani i Leskovikut, të cilët më 1919, ndodheshin në Mechanicsville, Connecticut: (Sh.B.A)

5. Mbi oborret e qytetit të Korçës.

6. Distanca më këmbë nga bregdeti i Shqipërisë, në fushën e Myzeqesë dhe prej këtej në Korçë.

7. Distanca më këmbë nga Vithkuqi në drejtim të një sërë vëndbanimeve të tjera. Të dhëna të vitit 1830.

8. Biçikletat italiane Benotto, në Korçë.

9. Mbi marrjen e biçikletave me qira, dikur në Korçë.

10. Mbi kopshtoren e parë, të hapur në qytetin e Korçës.

11. Mbi afreskun e shek të 12-të, të profetit Ilia dhe eremitit në shpellën në Malin e Qafthanës.

12. Mbi pitoset e lashtë të gjetur në anët tona.

13. Nga historia e kambizmit, në kohën e Turqisë, në Korçë.

KE11/13 - Ekonomia: Nga historia e kambizmit, në kohën e Turqisë në Korçë.

Fjala kambizëm vjen prej italishtes, cambiare = me këmbye, këmbej, pra kambizmi është veprimi financiar që lidhet me këmbimin (angl. exchange) e një monedhe me një tjetër.

Në fund të shekullit të 19-të e fillim të shek. të 20-të, para rënies së perandorisë osmane, në Korçë falë zhvillimit ekonomik të qytetit si edhe të emigracionit, kryesisht në Misir dhe Rumani, qarkullonin, një sërë monedhash: lira floriri, mexhite argjëndi dhe groshë bakri. Veç këtyre qarkullonin pastaj edhe çeqe bankare, urdhëra pagese, kambiale dhe bankënota të dërguara këtu, prej mërgimtarëve korçarë, në franga franceze ose në lira angleze.

Këmbimi i këtij mozaiku vlerash nga njëra në tjetrën, kuptohet kërkonte edhe një treg valutor. Në këtë kohë (1911) në Korçë, figurojnë të paktën gjashtë banka private, të njohura jo vetëm në Korçë por edhe gjetkë, deri në Stamboll, zyrtare, të ligjshme, të themeluara nga gjashtë familje të vjetra korçare.

Këmbimi bëhej në këto banka. Bankierët në fjalë ishin në kontakt me vlerat e monedhave në Stamboll dhe, qarqet e këtushme financiare njiheshin, me vlerat e monedhave në Paris dhe në Londër. Pra bankierët e Korçës me aq sa u jepej mundësia ishin në korrent, pra azhurnoheshin me gjëndjen apo lëkundjet financiare monetare në Evropë.

KE11/15 - Glikoja e qershisë në Korçë.

Qershia është një frut që nuk i duron dot ruajtjes dhe konsumit gradual. Asnjë frut tjetër nuk mund të prishet aq shpejt sa prishet qershia. Po qe se nuk konsumohet brenda pak ditëve pas vjeljes, ajo fillon e prishet, kalbet, vyshket, humbet turgorin (freskinë), shijen, madje edhe ëmbëlsinë. Ndryshe ndodh me mollën, me ftoin, me dardhën, madje edhe kumbulla duron me tepër dhe prishet më pak se qershia.

Për më tepër tradicionalisht, mollët, dardhat, ftonjtë, kajsitë, kumbullat e pjeshkët, bëheshin edhe oshafka, qershitë përkundrazi as oshafka nuk mund të bëhen.

Ndërkaq, kur ndodh që prodhimi i qeshive të jetë i bollshëm, përveç konsumit të çastit në tavolinë, një zgjidhje që prodhimi të mos vejë dëm dhe për ta konsumuar atë më vonë pra gradualisht, është përgatitja e glikosë me kokër të plotë dhe e reçelit pelte prej qershive.

Përgatitja e glikosë me kokër të plotë të qershisë, sipas traditës sonë në Korçë është e thjeshtë.

Së pari, përgatitet sherbeti, i cili bëhet i trashë dhe me pak ujë.

Pasi janë qëruar qershitë prej farave, zakonisht me ndihmën e një karfice, e cila nuk dëmton dhe nuk prish formën e kokrës, qershitë hidhen në sherbet për tu zierë, për një kohë të shkurtër aq sa edhe të mbajnë gjëndjen (apo konstitucionin) e tyre siç thuhej dikur, “kreko” pra të pa prishur.

KE11/19 - Mbi sigurimet shoqërore në Korçë në prag të rënies së perandorisë osmane. (v. 1911)

Sistemi i sigurimeve shoqërore në Korçë, njihet prej mëse 100 vjet përpara. Kështu për sigurimin e jetës më 1911, në qytetin tonë funksiononin këto tetë shoqëri sigurimesh:

“Amivea” ose Sigurimi Reciprok, që kish për agjentë sigurimi, të jetës, vëllazërinë Mangoleci.

“Ankara”, që kish për agjent sigurimi të jetës, Spiridhon N. Bimblin.

“Anatoli”, që kish për agjent sigurimi të jetës, Minella Manon.

“Victoria – Berlin”, që kish për agjentë sigurimi të jetës, vëllazërinë Kristo Bimbli.

“Gresham”, që kish për agjent sigurimi të jetës, Grigor A. Filipin.

“Lawgar”, që kish për agjent sigurimi të jetës, vëllazërinë, N. Ceci.

“New – York”, që kish për agjent sigurimi të jetës, Vasil Kondin.

“Union”, që kish për agjent të sigurimit të jetës, Vasil Kondin.

KE11/5 - Mbi oborret e qytetit të Korçës. Skicë

Në Korçë duke përjashtuar apartamentet, nuk ka shtëpi, ose për të qënë më të saktë, numërohen me gishtat e dorës ato shtëpi, që nuk kanë oborr dhe që dalin drejt e në rrugë. Shtëpitë e qytetit tonë, shumë a pak që të gjitha kanë oborr, kush në një sipërfaqe më madhe dhe kush, në një sipërfaqe më të vogël. Oborret e shtëpive të Korçës janë të thjeshta, kryesisht kanë trajtë katërkëndëshi, pra nuk kanë konfiguracione të komplikuara. Ekspozimi i tyre ndaj pikave të horizontit është i lidhur me ekspozimin e shtëpisë apo të kartierit, ku ato ndodhen. Sipërfaqja e tyre, në një mesatare hamëndësonjëse(!), mund të jetë rreth 50 m2. Një pjesë e oborrit të shëpive tona është e mbuluar me plloça shtufi ose plloça të gdhëndura graniti (shtëpitë e vjetra, të familjeve që dikur ishin në gjëndje të mirë ekonomike), të vendosura këto shpesh edhe në formë dekori, shumë bukur, ndërsa në dhjetvjeçarët e fundit për mbulimin e oborreve është përdorur edhe çimentoja edhe kjo, shpesh e zbukuruar me dekor të shënuar por që, jo gjithmonë ky i fundit (pra dekori), është i arritur dhe me një gusto të hollë.